Fazla Çalışma Alacaklarında Takdiri İndirim
İş hukuku uyuşmazlıklarında fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacaklarının hesaplanmasında takdiri indirim (hakkaniyet indirimi) uygulanması yerleşik bir uygulama haline gelmiştir. Takdiri indirim yapılması doğrudan hakimin görev ve yetkisi dahilindedir.
Bu indirimin temel gerekçesi, işçinin uzun süre boyunca hastalık, mazeret veya izin gibi nedenlerle kesintisiz aynı tempoda çalışmasının hayatın olağan akışına aykırı olmasıdır. Nitekim Yargıtay 9. Hukuk Dairesi1 , bir kararında fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil alacaklarının tanık beyanlarına dayanılarak hesaplanması halinde, işçinin uzun süre her gün aynı yoğunlukta çalışmasının hayatın olağan akışına uygun olmadığını, hastalık, mazeret ve izin gibi nedenlerle çalışılamayan günlerin bulunmasının kaçınılmaz olduğunu belirtmiştir. Daire bu nedenle, dosya kapsamına uygun ve makul bir indirim yapılması gerektiğini ifade etmiştir. Tanık beyanlarına dayalı hesaplamalarda hükmedilecek nihai tutar, yargılama sonunda hâkimin uygulayacağı indirim oranına göre şekillenmektedir.
İndirimin hukuki niteliği bakımından önemli bir ayrım yapmak gerekir. Bu müessese, tazminat hukukunda zarar miktarının adalet ölçüsünde azaltılmasını sağlayan hakkaniyet indiriminden farklıdır. Burada hakim, bir kusur veya hakkaniyet değerlendirmesiyle değil, işçinin tüm dönem boyunca aralıksız fazla çalışma yaptığına dair varsayımın gerçek hayatla bağdaşmadığı düşüncesiyle hareket etmektedir Bu nedenle indirimin dayanağı, işçinin yıl içinde bazı dönemlerde fazla çalışma yapmadığına ilişkin bir karinedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da bu sebeple uygulamanın hakkaniyet indirimi yerine karineye dayalı makul indirim olarak adlandırılmasının daha isabetli olacağını ifade etmiştir2.
İndirimin sınırını belirleyen ana etken ise ispat aracıdır. İndirim temel olarak, hesabın takdiri nitelikteki tanık beyanlarına dayandığı durumlarda gündeme gelmektedir. Güncel tarihli bir kararında Yargıtay 9. Hukuk Dairesi3 , tanık beyanlarına dayalı fazla çalışma hesabında “insan takati, hayatın olağan akışı, işçinin sosyal ve ailevi yaşamı ile kişisel ihtiyaçları” dikkate alınarak %30 oranında takdiri indirim uygulamıştır.
Delillerin niteliği, indirimin uygulanıp uygulanmayacağının yanı sıra uygulanacak indirim oranının belirlenmesinde de önem taşımaktadır. İndirim oranı belirlenirken çalışma süresi, hesabın dayandığı deliller ve hesaplanan alacağın miktarı birlikte değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, somut olayın koşullarına göre %50 oranında takdiri indirim uygulanması da Yargıtay tarafından uygun bulunabilmektedir.
Nitekim %50 oranındaki indirimin uygun bulunduğu bir örnek, Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 02.02.2021 tarihli, E. 2019/2964, K. 2021/3052 sayılı kararıdır. Bu uyuşmazlıkta fazla çalışma, hafta tatili ve ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacakları bakımından çalışma süresini, alacakların tanık beyanlarına dayanması ve hesaplanan tutarın yüksekliğini dikkate alınarak %30 yerine %50 oranında indirim uygulanması dosya kapsamına daha uygun bulunmuştur. Böylece, somut olayın koşulları gerektirdiğinde %50 oranında indirim uygulanabileceği de kabul edilmiştir.
Sonuç olarak, takdiri indirimin uygulanması ve oranının belirlenmesi hakimin görev ve yetkisi kapsamında olup hesaplamaya esas alınan deliller ve somut olayın özellikleri gözetilerek değerlendirilmelidir. Yargıtay Kararlarında %30 oranındaki indirimin uygun bulunduğu pek çok örnek bulunmakla birlikte, çalışma süresi, alacakların tanık beyanlarına dayanması ve hesaplanan tutarın yüksekliği dikkate alınarak %50 oranında indirim yapılmasının da mümkün olduğunu gösterilmektedir. Dolayısıyla %30 oranı sabit bir ölçüt olarak kabul edilmemeli dosyanın koşullarının gerektirdiği durumlarda %50 oranında takdiri indirim uygulanabileceği de gözetilmelidir.