Mahkeme Kararları Işığında “Rakı” Coğrafi İşaret Mçeren Markaların Tescili
Özet
Bir yer adıyla birlikte “rakı” ibaresini içeren marka başvurusuna ilişkin Türk Patent ve Marka Kurumu’nun (TÜRKPATENT) ret kararı iptal edilmiştir. İlk derece mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi, işaretin tüketici tarafından bir marka olarak algılanabileceğini ve mal listesinin rakı coğrafi işaretinin şartnamesine uygun rakılarla sınırlı olduğunu gözeterek SMK m. 5/1(i) kapsamında ret gerekmediği sonucuna varmıştır. Yargıtay’ın bozma gerekçesi ise tanımlayıcılığa ilişkindir. Daire, önceki seri markaların kullanımının ortak ibareye ayırt edicilik kazandırdığını ve yeni başvurunun bu serinin devamı olarak algılanabileceğini kabul etmiştir.
Hukuki çerçeve ve TÜRKPATENT’in yaklaşımı
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun (SMK) 5/1(i) maddesi, tescilli coğrafi işaretten oluşan veya tescilli coğrafi işaret içeren işaretlerin marka olarak tescilini engellemektedir. Böylece tescilli bir coğrafi işareti içeren marka başvurularının, Türkiye’de mutlak ret engeliyle karşılaşma ihtimali bulunmaktadır. Ancak hükmün geniş lafzı, korunan adın marka örneğinde bulunmasının ret için yeterli olup olmadığı sorusunu gündeme getirmektedir. Bu sorunun yanıtı, coğrafi işaretin kolektif niteliği ile markanın belirli bir işletmenin ürünlerini ayırt etme işlevi arasındaki ilişkinin kurulmasını gerektirmektedir.
Türkiye’ye özgü anasonlu bir distile alkollü içki olan “rakı” 15.04.2009 tarihinden geçerli olmak üzere C2009/007 sayıyla coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Karakteristik özelliğini Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan doğal unsurlardan, özellikle Türkiye’de yetişen üzüm, anason ve Türkiye’de uygulanan geleneksel üretim yöntemlerinden alan üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerinin tamamıyla Türkiye sınırları içinde yapıldığı kendine has, renksiz bir distile alkollü içki olarak tanımlanmaktadır. Tescil belgesinde üretim alanı Türkiye Cumhuriyeti olarak belirlenmiş olması sebebiyle koruma belirli bir şehirle sınırlı olmayıp ürünün Türkiye’ye, kullanılan hammaddelere ve geleneksel üretim yöntemlerine bağlı özelliklerine dayanmaktadır. İbarenin aynı zamanda ürün adı olarak kullanılması, coğrafi işaret niteliğini ortadan kaldırmamaktadır.
TÜRKPATENT’in Marka İnceleme Kılavuzu, rakı gibi yalnızca ürün adından oluşan coğrafi işaretler için özel bir yaklaşım benimsemektedir. Ayırt edici bir unsurla birlikte yapılan başvurunun, coğrafi işaretin özelliklerine uygun ürünlerle sınırlandırılarak tesciline imkân tanımaktadır. Ancak rakı ibaresine coğrafi yer adı eklenmesi hâlinde, tüketicinin farklı yörelere özgü farklı rakı türleri bulunduğu algısına kapılabileceği ve korunan adın jenerikleşebileceği gerekçesiyle başvurunun reddini öngörmektedir.
Uyuşmazlığa ilişkin mahkeme kararları
“Rakı” ibaresini içeren bir marka başvurusu hakkında verilen sırasıyla 2022 tarihli ilk derece mahkemesi kararı, istinaf incelemesi üzerine verilen Bölge Adliye Mahkemesi kararı, temyiz incelemesi neticesinde Yargıtay’ın bozma kararı ve davanın yeniden Bölge Adliye Mahkemesi nezdinde görülmesi neticesinde verilen 2026 tarihli güncel kararı, “rakı” coğrafi işaretinden kaynaklanan mutlak ret engelinin uygulanmasında işaretin bütünü, başvuru sahibinin önceki tarihli markaları, markanın mal listesinin kapsamı ve tüketici algısının önemini ortaya koymaktadır. Uyuşmazlık ayrıca coğrafi işaret korumasına ilişkin engel ile tanımlayıcılığın ve kullanım yoluyla kazanılmış ayırt ediciliğin ayrı değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Dava konusu marka başvurusu, Türkiye’de bir coğrafi yer adıyla birlikte rakı ibaresini ve “tek üzüm serisi” ifadesini içermektedir. Başvuru kapsamındaki mallar, başlangıçtan itibaren “Rakı coğrafi işareti özelliklerine uygun rakılar” şeklinde belirlenmiş olmasına rağmen başvurunun TÜRKPATENT tarafından SMK madde 5/1(i) uyarınca reddine karar verilmiştir. Başvuru sahibi ise, önceki tarihli seri markalarına ve uzun süreli kullanımına dayanarak TÜRKPATENT kararının iptalini talep etmiştir.
Ankara 5. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi 30 Eylül 2022 tarihli E.2021/345, K.2022/237 sayılı kararında davayı kabul ederek dava konusu TÜRKPATENT kararının iptaline karar vermiştir. Mahkeme kararında, rakının Türkiye’de farklı bölgelerden temin edilen üzüm ve anasonla üretilebildiğine dikkat çekilmiş; tüketicinin başvurudaki yer adını, coğrafi işaretten farklı özelliklerde bir rakı türü olarak algılamayacağını; olsa olsa o bölgenin üzümleriyle üretilen bir rakı olarak değerlendirebileceğini belirtmiştir. Bu nedenle Kılavuz’daki, yer adı eklenmesinin farklı bir rakı algısı yaratacağı yönündeki yaklaşımı somut olay bakımından benimsememiştir.
Mahkeme ayrıca, başvuru sahibinin aynı yer adı ve “rakı” ibaresini birlikte içeren, koruması devam eden ve coğrafi işaretten önce tescil edilmiş seri markalarını değerlendirmesinde dikkate almıştır. Bu markaların uzun yıllardan beri süregelen kullanımları neticesinde tüketici nezdinde bir bütün olarak ticari kaynak algısının oluştuğunu, yeni başvurunun da bu markaların serisi niteliğinde algılanabileceği görüşünü benimsemiştir. Markanın mal listesinin şartnameye uygun rakılarla sınırlanmış olmasını da gözeterek tescilin coğrafi işaretin varlığına zarar vermeyeceğine ve SMK madde 5/1(i) hükmünün koşullarının oluşmadığına karar vermiştir.
Davalı TÜRKPATENT’in istinaf başvurusu üzerine Ankara Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) 20. Hukuk Dairesi, 9 Mayıs 2025 tarihli E.2023/900, K.2025/1018 sayılı kararında coğrafi işaret ve SMK 5/1(i) maddesi bakımından ilk derece mahkemesinin değerlendirmesini benimsemiştir. Rakı sektöründe ürünün esas marka yanında coğrafi işaretle sunulduğuna, tüketicinin bu sunuma aşina olduğuna ve başvuruyu bütünüyle marka olarak algılayabileceğine işaret etmiştir. Markanın mal listesindeki sınırlandırmasıyla birlikte değerlendirildiğinde, SMK madde 5/1(i) yönünden reddi gerekmediğini teyit etmiştir.
Öte yandan BAM, mutlak ret nedenlerinin kamu yararı gereği re’sen incelenebileceği yönündeki gerekçesiyle başvuruyu SMK’nın madde 5/1(c) düzenlemesi uyarınca ticaret alanında cins, çeşit, vasıf, kalite, miktar, amaç, değer, coğrafi kaynak belirten veya malların üretildiği, hizmetlerin sunulduğu zamanı gösteren veya malların ya da hizmetlerin diğer özelliklerini belirten işaret veya adlandırmaları münhasıran ya da esas unsur olarak içeren işaretlerin marka olarak tescil engeli bakımından da değerlendirmiştir. Başvurudaki yer adının rakısıyla ünlü bir şehri gösterdiğini, diğer ibarelerin ürünün cinsine ve karakteristik özelliğine atıf yaptığını belirterek başvuruyu bütün olarak SMK madde 5/1(c) hükmü uyarınca tanımlayıcı işaret olarak nitelendirmiştir. Bunun yanı sıra kullanım yoluyla ayırt ediciliğin kanıtlanmadığını ve seri marka iddiasının da bu engeli aşmaya yeterli olmadığını değerlendirerek ilk derece mahkemesinin kararını kaldırmıştır ve davayı bu gerekçeyle reddetmiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ise temyiz incelemesi üzerine vermiş olduğu 26 Mart 2026 tarihli E.2025/4626, K.2026/1723 sayılı kararında; başvuru sahibinin eskiye dayalı kullanım iddiasını idari aşamadan itibaren ileri sürdüğünü, ilk derece mahkemesince alınan bilirkişi raporunda başvuru sahibinin coğrafi işaretten önceki seri markalarının tespit edildiğini ve bu markaların ilgili mallarda kullanıldığını vurgulamıştır. SMK madde 5/2 uyarınca ortak ibarenin kullanımla ayırt edicilik kazandığının kabulü gerektiğini belirtmiştir. Dava konusu yeni başvuruyu da önceki markaların serisi ve türevi olarak algılanabilecek bir seri marka oluşturma girişimi sayarak BAM kararını bozmuştur ve dava dosyasını yeniden görülmek üzere BAM’a göndermiştir.
Bu karar üzerine bozmaya uyan BAM, 10 Haziran 2026 tarihli E.2026/1179, K.2026/1142 sayılı kararında bu gerekçeleri esas alarak davayı kabul etmiştir ve YİDK kararını iptal etmiştir.
Değerlendirme
Anılan kararlarda; başvuru sahibinin aynı coğrafi yer adı ile “rakı” ibaresini coğrafi işaret korumasından önce markalaştırmış olması değerlendirme bakımından özel bir önem taşımaktadır. Başvuru sahibinin yeni marka başvurusu, tüketiciye ilk kez sunulan bir coğrafi adlandırma olarak ele alınmamıştır. Kararda; önceki seri markalarla oluşan ticari kaynak algısının, aynı birleşimi koruyup “tek üzüm serisi” ekini taşıyan başvuruda da devam edebileceği kabul edilmiştir. Bu yaklaşım, daha önce oluşturulmuş bir marka ailesinin ürün çeşitlendirmesiyle gelişmesinin değerlendirilmesi bakımından önem taşımaktadır.
Kararda önceki markalar, iki ayrı hukuki değerlendirmede etkili olmuştur. İlk derece mahkemesinin kararı, tüketicinin işareti tescilli coğrafi işaretin eşdeğeri olarak değil, belirli bir işletmenin markası olarak algılayacağı değerlendirmesine dayanmaktadır. Yargıtay ise aynı geçmişi, kullanımla kazanılmış ayırt edicilik ve seri marka algısı üzerinden tanımlayıcılık engelinin aşılmasında dikkate almıştır. Ancak SMK madde 5/2 hükmü yalnızca SMK 5/1 (b), (c) ve (d) bentlerini kapsadığından, bozma kararını kullanım yoluyla kazanılmış ayırt ediciliğin SMK madde 5/1(i) hükmündeki tescil engeline genel bir istisna getirdiği şeklinde değerlendirmemek gerekmektedir.
Bu nedenle “rakı” coğrafi işaretini içeren benzer başvurularda, önceki markaların tescil tarihleri ve mal kapsamının yanında, yeni markanın önceki markalarla ortak unsurları ve bu unsurların kullanım yoluyla kazandığı ayırt edicilik dikkate alınmalıdır. Somut dosyada aynı yer adı ve ürün ibaresinin korunması, önceki kullanımın yeni başvuruya taşınan kaynak algısını açıklamaktadır. Mal listesinin coğrafi işarete uygun ürünlerle sınırlanmasıyla birlikte bu devamlılık, başvurunun kabulünü destekleyen somut gerekçeyi oluşturmaktadır.